Ciung Wanara

Kacaturkeun di Karajaan Galuh. Anu ngaheuyeuk dayeuh waktu harita téh nya éta Prabu Barma Wijaya kusumah. Anjeunna boga permaisuri dua. Nu kahiji Déwi Naganingrum, ari nu kadua Déwi Pangrenyep. Harita duanana keur kakandungan.

Barang nepi kana waktuna, Déwi Pangrenyep ngalahirkeun. Budakna lalaki kasép jeung mulus, dingaranan Hariang Banga. Tilu bulan ti harita, Déwi Naganingrum ogé ngalahirkeun, diparajian ku Déwi Pangrenyep. Orokna lalaki deuih. Tapi ku Déwi Pangrenyep diganti ku anak anjing, nepi ka saolah-olah Déwi Naganingrum téh ngalahirkeun anak anjing. Ari orok nu saéstuna diasupkeun kana kandaga dibarengan ku endog hayam sahiji, terus dipalidkeun ka walungan Citanduy.

Mireungeuh kaayaan kitu, Sang Prabu kacida ambekna ka Déwi Naganingrum. Terus nitah Ki Léngsér supaya maéhan Déwi Naganingrum, lantaran dianggap geus ngawiwirang raja pédah ngalahirkeun anak anjing. Déwi Naganingrum dibawa ku Léngsér , tapi henteu dipaéhan. Ku Léngsér disélongkeun ka leuweung anu jauh ti dayeuh Galuh.

Ari kandaga anu dipalidkeun téa, nyangsang dina badodon tataheunan lauk Aki jeung Nini Balangantrang. Barang Aki jeung Nini Balangantrang néang tataheunanana kacida bungahna meunang kandaga téh. Leuwih-leuwih sanggeus nyaho yén di jerona aya orok alaki anu mulus tur kasép. Gancangna budak téh dirawu dipangku, dibawa ka lemburna nya éta Lembur Geger Sunten, sarta diaku anak.

Lutung Kasarung

Kacaturkeun di nagara Pasir Batang, Prabu Tapa Ageung ti praméswari Niti Suwari kagungan putra tujuh, istri wungkul. Nu kahiji kakasihna Purbararang, nu kadua Purbaéndah, nu katilu Purbadéwata, nu kaopat Purbakancana, nu kalima Purbamanik, nu kagenep Purbaleuwih jeung nu katujuh Purbasari.

Ngaraos parantos sepuh, Prabu Tapa Ageung ngersakeun ngabagawan, badé tatapa di leuweung.

Nu dicadangkeun ngagentos ngeuyeuk dayeuh ngolah nagara téh lain Purbararang putra cikal, tapi bet Purbasari, putra bungsu.

Atuh munasabah baé, Purbararang asa kaunghak. Amarahna teu katahan, asa dihina asa ditincak hulu. Purbasari diusir ti dayeuh dibuang ka Gunung Cupu.

Kacaturkeun di Kahiangan, Guruminda, putra déwata cikalna, titisan Guriang Tunggal, ngimpén gaduh garwa anu sarupa jeung Sunan Ambu. Saur Sunan Ambu, “Jung, geura boro pijodoeun hidep. Aya nu sakarupa jeung Ambu. Tapi…ulah torojogan, anggo heula ieu raksukan…lutung!”

Janggélék Guruminda minda rupa jadi lutung, katelah Lutung Kasarung.

Mundinglaya di Kusumah

Aya hiji nagara, nagara subur ma’mur kartaraharja, gemah ripah lohjinawi, katelahna Pajajaran. Ari Raja Pajajaran harita anu nelah Prabu Siliwangi, raja adil paramarta tur dipikanyaah ku rahayatna. Permaisurina nya eta Padmawati.

Permaisuri teh keur kakandungan. Anjeunna nyiram palay buah honje. Terus bae nitah lengser pikeun neangan honje. Teu ku hanteu, harita teh di Pajajaran kacida hesena manggihan honje. Atuh kapaksa Lengser mapay-mapay nagara neangan honje.

Sanggeus lila neneangan, ahirna lengser teh manggih hiji tangkal honje. Tapi pikeun meunangkeunana kudu parebut heula jeung Lengser Nagara Muara Beres. Manehna oge sarua deuih keur neneangan honje pikeun permaisuri Muara Beres nu keur nyiram. Dua Lengser parebut honje, nepi ka galunganana. Gelutna euweuh nu eleh euweuh nu meunang, sabab sarua bedas jeung saktina. Duanana ngalungsar nahnay bakating ku cape. Antukan buah honje teh dibagi dua. Sabeulah keur permaisuri Pajajaran, nu sabeulah deui keur permaisuri Muara Beres.

Sanggeus datang mangsana, permaisuri Pajajaran ngalahirkeun budak lalaki, dingaranan Mundinglaya di Kusumah. Ari permaisuri Muara Beres ngalahirkeun budak awewe, dingaranan Dewi Asri. Geus ditangtukeun ku Dewata, eta dua budak teh bakal ngajodo.

Kocapkeun Mungdinglaya teh geus gede, geus jadi pamuda anu gagah tur sakti. Hiji peuting Padmawati nempo Lalayang Salaka Domas di Jabaning Langit. Mundinglaya dititah nyokot eta Lalayang Salaka Domas. Tapi samemehna kudu ka Muara Beres heula neang pipamajikaneunana, nyaeta Dewi Asri.

Mundinglaya indit ti Pajajaran dibarengan ku Gelap Nyawang jeung Patih Kidang Pananjung. Barang nepi ka Muara Beres, harita keur aya dina kaayaan teu aman. Muara Beres dikepung ku raja-raja salawe nagara, pedah lamaranana ditolak ku Dewi Asri. Raja salawe nagara hiji-hiji diperangan ku Mundinglaya. Antukna kabeh taluk.

Ti Muara Beres, Mundinglaya indit neangan Lalayang Salaka Domas. Ari eta Lalayang Salaka Domas teh anu Guriang Tujuh. Barang datang ka Jabaning Langit, atuh der bae perang. Mundinglaya dihurup ku Yaksa Maruta, Jonggrang Kalapitung, jeung Guriang Tujuh. Ahirna Mundinglaya unggul sarta bisa mawa Lalayang Salaka Domas.

Ti dinya mah terus bae atuh Mundinglaya teh mulang ka Jabaning Langit. Lalayang Salaka Domas dipasrahkeun ka bapana. Mundinglaya kawin jeung Dewi Asri. Teu lila ti harita Mundinglaya di Kusumah jeneng raja di Pajajaran.

Tina Pangajaran Sastra Sunda, Karya Budi Rahayu Tamsyah

Manuk Ababil

Ka’bah téh ngaran wangunan pasagi nu aya di Mekah. Diadegkeunana ku Kangjeng Nabi Ibrahim AS dibantuan ku putrana, Kangjeng Nabi Isma’il AS, sabada nampi paréntah ti Allah SWT.

Basa mimiti diadegkeun ku Kangjeng Nabi Ibrahim, ukuran Ka’bah téh jangkungna 7 deupa, rubak pasagina 22 deupa, ari jerona kana taneuh 30 deupa. Sadeupa téh kira-kira saméter satengah. Harita mah Ka’bah téh tacan maké hateup.

Keur basa diadegkeun ku Kangjeng Nabi Ibrahim AS mah di jero Ka’bah téh teu dieusian nanaon. Lantaran, sakumaha paréntah Allah SWT ka anjeunna, tujuan diadegkeunana ogé taya lian pikeun ibadah ka Mantenna.

Sanajan adat kapercayaan urang Arab terus robah, tapi ari kana Ka’bah mah maranéhna téh angger nganggap suci. Nya di dinya maranéhna ngayakeun upacara kaagamaan téh.

Saluyu jeung robahna kapercayaan anu dianut ku maranéhna, beuki dieu kaayaan Ka’bah gé terus dirarobah. Malah tungtungna mah di jerona gé dieusian ku rupa-rupa arca berhala. Da mungguh ceuk maranéhna harita mah nyembah téh kudu ka berhala téa. Rupa-rupa berhala anu disimpen di jero Ka’bah téh dingaranan nurutkeun kapercayaanana masing-masing. Kalungguhanana gé rupa-rupa deuih. Aya nu dianggap pangkawasana, aya deui anu kakawasaanana téh teu sabaraha. Di antara berhala anu diparuja pisan ku maranéhna téh aya nu ngaranna Hubai, Lata, ‘Uzza, jeung Manat. Hubai mangrupa arca panggedéna nu aya di jero Ka’bah, dijieunna tina batu akik gedéna satangtung jelema, sarta niron-niron lalaki. Ari nu tilu deui rupana téh saperti awéwé. ‘Uzza asalna tangkal anu dianggap suci, sedeng Manat dijieunna tina batu bodas.

Dina waktu anu geus ditangtukeun, berhala-berhala anu aya di jero Ka’bah téh sok diberesihan. Tangtu wé kudu maké upacara, henteu bisa darapon kitu baé.

Peucang Keuna ku Leugeut

Kacaritakeun aya hiji patani, cicingna di hiji leuweung. Ayeuna manéhna téh keur melak palawija, kayaning bonténg, térong, jeung sajabana. Pepelakanana aralus tur marulus, kawantu hadé oména. Ngan hanjakal geus sababaraha poé pepelakanana téh raruksak, pangpangna mah pelak bonténgna. Patani ogé nyahoeun yén anu ngaruksak jeung ngaranjah kebonna téh nya éta peucang, sabab kunsi kanyahoan ku manéhna.

Patani téh néangan akal sangkan kebonna henteu diranjah baé ku peucang. Terus baé atuh manéhna téh nyieun bebegig. Lebah aawakanana ditapelan ku leugeut teureup. Éta bebegig téh ditunda di tengah-tengah kebon.

Pasosoré, saperti biasa, peucang téh datang deui ka kebon patani téa. Maksudna rék ngala bonténg. Barang srog ka kebon, manéhna teu buru-buru asup, lantaran aya nu ngajanteng di tengah-tengah kebon. Peucang téh nyalingker kana pager. Nyerangkeun nu ngajanteng bari ditelek-telek.Éh, geuning teu obah-obah? Ku peucang digeroan, nu di tengah kebon angger ngajanteng. Jelema lain éta téh? Geuning maké baju? Maké dudukuy deuih. Tapi teu obah-obah?

Lalauna peucang téh kalur tina panyumputanana. Terus ngeteyep ngadeukeutan nu ngajanteng téa. Barang geus deukeut tur awas ka nu ngajanteng téa, barakatak téh peucang seuri.

Pokna, “Na sia téh nyingsieunan ka aing! Sugan téh manusa, boro aing nyumput, nanaonan manéh ngajanteng di dieu? Dicabok siah ku aing!” Ngomong kituna téh bari gaplok baé bebegig téh dicabok ku suku hareupna nu katuhu. Ari gaplok, ari pel baé sukuna napel kana bebegig téa, kawantu bebegig téh maké leugeut teureup.

“Éh siah, maké jeung néwak sagala! Hayang dicabok deui ku aing?” Gaplok deui bebegig dicabok ku suku hareupna anu kénca. Pel deui napel kana bebegig.

“Itu geura, nanaonan ari sia! Ieu kalah néwak kana suku. Hayang ditajong ku aing? Nyaan ieu téh, nyaan, hayang ditajong? Lesotkeun atuh, da tadi mah kuring téh banyol. Sot, lésotkeun! Bisi ditajong! Éh , nyaan meureun manéh mah hayang ditajong!” peucang ngawahan, gaplok deui bebegig téh ditajong sataker tanaga. Ari jebrod, ari pel baé napel kana leugeut teureup rapet pisan. Peucang gogorowokan jeung tulung-tulungan.

Teu lila torojol patani.

“Beunang ayeuna mah nu sok malingan bonténg téh,” ceuk patani. Kerewek peucang téh ditéwak, terus diringkus. Rigidig baé dipanggul. Peucang téh dibawa ka imah patani, rék dipeuncit.

Tina Pangajaran Sastra Sunda, Karya Budi Rahayu Tamsyah

Hajar Aswad

Sakur pangeusi Mekah mah geus apal yén Muhammad téh sipatna pujieun pisan. Sagala rupa tara aya codékana. Dipercaya ngangon domba, tara kungsi aya nu leungit. Kitu deui mun dipercaya kana dagang, tara nepi ka kajadian nu boga barang dibohongan.

Anu matak ku saréréa gé Muhammad téh katelahna al-amin, hartina jalma anu bisa dipercaya. Geus kitu téh deuih ditambah ku dedeg pangadeg anu taya cawadeunana. Dedeganana jangkung, pakulitanana bodas beresih.

Mun ku nu séjén keur diajak nyarita, Muhammad mah méh tara némbongkeun pasemon teu resep. Ka sasaha teu weléh saregep. Tara resep ngobrol papanjangan deuih. Sagala rupa sahinasna. Lain hartina kemba, tapi teu resep ubral-obrol anu sakira taya mangpaatna.

Éta sababna, najan saré’atna ngora kénéh pisan, tapi ku saréréa kacida diajénanana.

Komo sanggeus ngarangkep jeung Khadijah mah. Nurutkeun Khadijah, carogéna mah mun sakalina aya anu teu panuju téh tara dipokkeun ka jinisna. Dalah upama aya anu matak keuheul gé, beunang disebutkeun tara nepi ka betus jadi amarah. Cék Khadijah, katémbongna téh mun tarangna rembes ku késang, éta cirina keur nahan amarah sangkan ulah nepi ka kedal.

Lamun urang Mekah aya anu kabeneran meunang karerepet, teu kurang-kurang anu sok ngahajakeun daratang ka Muhammad. Maksudna ménta tulung, boh anu sipatna harta boh anu mangrupa saran jeung naséhat.

Kacaturkeun harita penduduk Mekah geus sapuk babarengan ngoméan Ka’bah. Ka’bah anu diadegkeun ku Kangjeng Nabi Ibrahim AS téh geus sababaraha kali dihadéan. Ari cikénéh témbok-témbok sisina rarempag méh di sakurilingna. Atuh saréréa ngarasa rempan, inggis rupa-rupa barang anu aya di jerona laleungitan dicarokotan ku saha baé. Babakuna mah anu ku maranéhna dipikamelang téh rupa-rupa arca anu dianggap suci.

Saméméhna mah tara aya anu wani ngagoméng-goméng kana éta barang pusaka téh. Lantaran loba pisan dongéng-dongéng anu sumebar, cenah mun aya anu culangung wani ngomé kana éta barang, pasti bakal kawalat. Pokona bakal aya mamalana.

Tapi sanggeus témbokna rarempag mah, saréréa geus teu bisa kumaha. Sarta waktu para inohong Mekah ngariung badami kumaha pihadéeunana, saréréa satuju pikeun babarengan ngoméanana.

Kabeneran harita aya béja, cenah di Jédah aya sudagar Mesir anu kapalna ruksak. Ngaranna Baqum. Urang Mekah ngahaja ngirim utusan pikeun nepungan Baqum, maksudna ngumaha sangkan manéhna daék ngapalaan ngoméan Ka’bah téa. Baqum téh mémang saudagar anu ahli kana wangunan. Kabeneran Baqumna gé daékeun deuih.

Atuh ngan bring baé Ka’bah téh dioméan, gotong royong dipigawé ku saréréa. Sangkan adil, opat kabilah utama nu aya di kota Mekah harita masing-masing kapapancénan kudu ngoméan sapongpok séwang. Jadi Ka’bah téh dikeureuyeuh ti opat pongpok.

Lantaran dipigawé ku saréréa, teu kungsi sababaraha lila témbok Ka’bah téh geus ngadeg deui sakumaha asalna. Atuh saréréa bungah. Anu tadina dipikahariwang téh teu burung bérés.

Ngan basa kudu nempatkeun deui hajar aswad di tempat asalna, kabilah utama nu opat téh pabéntar pamanggih. Cék nu ieu, nya manéhna nu pangpantesna nempatkeun deui hajar aswad téh lantaran kabilahna pangkuatna. Ari cék kabilah anu hijina deui, manéhna anu kudu meunang éta kahormatan téh lantaran turunan ti karuhunna.

Tapi salila-lila patorong-torong téh keukeuh tacan manggih putusan anu bisa ditarima ku saréréa. Malahan kulawarga Abdi Dar mah nepi ka sumpahna. Lamun tugas nempatkeun deui hajar aswad dipercayakeun ka nu séjén, ku manéha bakal dipaéhan.

Atuh ngadéngé anu susumpahan nepi ka kitu mah saréréa gé taya nu wani prak.

Sanggeus salila-lila patingharuleng, Abu Umaya manggih jalan.

Pokna, “Ayeuna mah kieu baé. Batan saréréa tingharuleng, kahormatan pikeun nempatkeun deui hajar aswad téh urang pasrahkeun baé ka jalma anu pangheulana asup ka lawang Shafa.”

Sakumaha adat urang Arab harita, usul Abu Umaya téh disatujuan ku saréréa. Sajeroning nungguan téh saréréa ngawaskeun ka lebah lawang Shafa. Hayang nyaho saha anu bakal meunang kahormatan téa.

Barang kanyahoan anu pangheulana sup ka dinya téh taya lian Muhammad, atuh saréréa gé bungah kabina-bina. Ari ka Muhammad mah maranéhna percaya, putusanna pasti adil.

Barang Muhammad dibéjaan yén dirina meunang kahormatan anu sakitu mulyana, saeutik gé henteu katémbong ngarasa ieu aing. Sabalikna, malah parapamingpin kabilah anu opat téa dikumpulkeun.

“Cing saha anu boga kaén rubak jeung wedel?” pokna.

Éta kaén téh diamprkeun di handap. Batu hajar aswad téa dijungjungkeun, sok ditunda di tengah-tengahna.

“Ieu juru kaén anu opat cekelan ku masing-masing kapala kabilah,” pokna, “Sarta hajar aswadna téa gotong ku opatan, tempatkeun deui dina urutna.”

Ngadéngé kitu, saréréa bungaheun pisan. Ngan regeyeng baé hajar aswad téh diparangku. Ari nu nempatkeun deui dina urutna, dipasrahkeun deui ka Muhammad.

Ku jalan kitu, pabéntar paham anu tadina geus sakitu harénghéngna téh bisa bérés teu sakara-kara.

Ti harita, saréréa beuki hormat ka Muhammad.

Éta kajadian téh lumangsung lima taun saméméh turunna wahyu nu munggaran.

Tina Taréh Rasulullah, Karya Abdullah Mustappa.