Sagala Ogé Barobah

Ku Yus Rusyana

Robahna kahirupan téh teu salawasna karasa ku nu keur ngalaman mah. Dina sapoé-sapoéna biasa baé, asa angger. Dalah awak sorangan ogé asa angger. Nyaho-nyaho geus kolot baé. Rupa jeung adegan jadi robah. Kitu meureun, dalah dikumaha. Bisa-bisa kajongjonan, da rarasaan mah karék sakeudeung kumelendang téh.

Ayana robahan dina hiji perkara mawa ka nu séjénna, milu robah. Rambat kamaléna kana kahirupan anu leuwih lega. Arék nyokot conto tina kahirupan tatanén.

Kuring hirup di lembur ti mangsa lahir tepi ka tamat sakola rakyat, SD mun ayeuna mah. Tamat SD téh taun 1952. Nuluykeun sakola pindah ka kota kabupatén tuluy ka sakola provinsi. Tah, jaman di SD nepi ka tamat SLTA (1958) masih nyaksian jalma anu magawé sawah maké wuluku jeung garu, ditarik ku munding sarakit, tegesna ku munding sapasang.

Kuring mah nyaho kana wuluku jeung garu katut bagian-bagianna téh tina kanyataan baé, lain tina pangajaran di sakola. Nyaho kana naon anu disebut sawed, upamana, jadi ngarti kana wanci pecat sawed, nya éta wanci munding téa dilésotkeun tina sawed, magawé enggeusan, kira tabuh salapan isuk-isuk. Ngagawékeun munding téh puguh waktuna tara dibetak nepi ka panas poé. Kagiatan nyawah maké wuluku atawa garu ngagelarkeun kawih, da kapan anu keur magawé téh osok ngahaleuang. Kitu deui aya kekecapan anu angger paragi maréntah munding.

Ayeuna geus aya traktor, boh anu digerakkeun ku mesin, boh anu disurung ku jelema. Atuh prak-prakan ngolah sawah ogé jadi barobah. Tara aya haleuangna tukang traktor mah. Paling-paling nyetél lagu tina radio transistor anu ditunda dina galeng. Anu milu robah téh perkara ingon-ingon deuih, nya éta ngukut munding katut ngurusna, kayaning ngangon, ngamandian, ngarit, maraban, ngandangkeun, jadi leungit. Kekecapan jeung istilah anu patali jeung éta ogé laun-laun kapopohokeun, tuluyna mah leungit, da kapan tara kapaké.

Prak-prakan dibuat ogé robah. Baréto mah ngala paré téh ku étém. Ranggeuyan paré dipunggelan hiji-hiji. Biasana awéwé anu dibuat téh, tapis pisan ngagunakeun étémna. Meureun ceuk jaman ayeuna mah leukleuk temen, anu matak dibuatna ogé kiwari mah maké arit. Baréto mah paré téh tara diarit. Nu diarit mah bangsaning jujukutan, saperti jukut keur parab munding atawa domba.

Paré beunang dibuat téh baréto mah dieundankeun, dipoé ogé eundanan baé, dijébrag. Engkéna tetep baé dibeungkeutan, disebutna dipangkék, nya éta paré nu geus garing meunang moé téa ditalian sapuna saeundan-saeundan. Ti dinya dua eundan dibeungkeut dihijikeun, jadi sageugeus. Tah, peta kitu téh ayeuna mah henteu kalampahan deui., da kapan paré beunang ngarit téh tuluy digebot sina murag tina sapuna. Anu dipoé téh bangsalna, ayeuna mah nyebutna ogé ku kecap basa Indonesia, gabah, cenah. Jadi, kagiatan mangkék jeung ngageugeus ogé leungit. Kitu deui upacara ngakut paré, komo maké réngkong sagala rupa mah, geus arang langka pisan, mun teu disebut geus euweuh ogé.

Nutu deuih anu geus leungit téh, diganti ku ngahuler. Parabot nutu kayaning lisung, halu, nyiru, jubleg, geus ampir leungit. Lisung kaleungitan guna, henteu dipaké. Seni tutunggulan ogé leungit. Kuring mah keur budak masih ngadéngé dikieuna, di lembur osok aya tutunggulan, di tempat anu arék kariaan, upamana rék ngawinkeun, meureun itung-itung ngabéwarakeun. Ayeuna mah paling-paling di panggung, dina seni pintonan osok aya para mojang anu ngagondang. Lisung kari ruruntukna, dikumpulkeun tuluy dijual. Di sisi jalan ti Cianjur ka Bogor-keun, geuning, aya lisung dijagragkeun, jualeun meureun.

Éta sakadar conto baé ayana robahan dina kahirupan sapopoé anu kaalaman ku kuring salila kurang leuwih satengah abad. Teu karasan dina prosésna mah, nyaho-nyaho ayeuna wuluku, garu, étém, lisung, jeung sapapadana geus henteu dipaké deui. Ku barudak anu henteu ngalaman prosésna mah meureun henteu dipikanyaho, da kapan anu nyampak ayeuna mah traktor jeung huler baé. Teu nyarahoeun yén baréto mah parabot tatanén téh lain éta, kitu deui tata carana lain cara ayeuna.

Lain dina widang tatanén wungkul kajadian barobah téh, kum baé dina sagala rupa hal dina kahirupan. Masarakat jeung budaya urang téh barobah.***

 

Bandung, 12 Juni 2001

 

Tina Manglé No. 1816

Dalem Boncél

Ku Ki Umbara

(Bagian ka-8)

 

Ayeuna Dalem Boncél sering huleng jentul nyalira. Kajadian ngahina jeung ngusir ibu ramana teu leungit-leungit tina émutanana. Jerit ibuna waktu ditéjéh ku anjeunna, ngahieng baé dina cepilna. Ibuna anu mikaasih, anu datang ti jauhna kulantaran sono ka anjeunna,… ku anjeunna lain diceungceurikan jeung dirangkul, malah dihina jeung diusir. Dalem Boncél humandeuar, “Cilaka diri, doraka. Ku naon diri éra ngaku ibu ka anjeunna? Ibu nu nyusuan diri. Ku naon?”

Hawar-hawar sora tikukur di jauhna dipasir tonggoheun Kabupatén, ngelak baé, “Tikukur, guk, guk! Tikukur, guk, guk!” Tapi kakupingna ku Dalem Boncél harita mah, “Kaduhung, aduh, aduh! Kaduhung, aduh, aduh!…

Ras Dalem Boncél jaman keur budakna di Kandangwesi. Unggal peuting méméh saré, ibuna sok ngadongéng heula. Dongéng raja-raja, atawa dongéng sasatoan nu bisa ngomong cara manusa.

Anjeunna kakara bisa saré, mun dongéng ibuna geus tamat. Malah sakapeung mah anjeunna sok saré dina lahunan ibuna, saméméh dongéng tamat.

Dina hiji peuting, ibuna nyaritakeun dongéng, “Nini jeung Kuya”. Ceuk ibuna:

“Jaman baheula, aya hiji nini-nini. Eta nini-nini téh miskin pisan, dahar soré henteu isuk. Manéhna hirup sorangan, salaki jeung baraya-barayana geus teu aya kabéh. Sedengkeun anak teu boga pisan. Cicingna di poporogok sisi susukan. Gawéna sapopoé ngala haremis di susukan téa, jualeun ka pasar atawa ka tatangga-tatanggana, ladangna keur meuli sangu. Mun manéhna gering nepi ka teu bisa ngala haremis, poé éta nya ngongkrong, henteu dahar.

“Karunya, nya Ma!” ceuk Jang Boncél.

“Dina hiji poé,” ceuk ibuna, neruskeun dongéngna, “Waktu keur ngala haremis saperti biasa, nini-nini téh meunang anak kuya sagedé jéngkol. Si Nini téh pohara kagéteunana. Sabab éta anak kuya téh bisa…nyarita sapeti jelema. Omongna, “Ni, kuring ulah dipaéhan, nya. Engké mun kuring geus gedé, kuring rék mulang tarima kana kasaéan Nini.”

“Hadé, Nak. Manéh ku Nini moal dipaéhan!”

Si Nini nyaaheun pisan ka anak kuya téh, dipiara, dihadé-hadé diwadahan dina jajambaran. Cai jeung parabna unggal poé diganti.

Beuki lila kuya téh beuki gedé…

Barang geus sagedé batok, kuya téh ngomong ka Si Nini nu harita rék ka pasar ngajual haremis. “Nini, engké mun haremis geus payu, kuring pangmeulikeun bibit waluh. Kuring hayang melak.”

“Hadé, Nak!” Jawab Si Nini. Datang ti pasar Si Nini mikeun siki waluh sabungkus ka kuya téa. Kuya pohara atoheunana. Isukna, éta siki waluh téh ku Si Nini—titah kuya—diawurkeun di tegalan. Kabeneran waktu harita téh musim ngijih. Tina sabungkus siki waluh téh, ngan sasiki nu jadi mah. Jadina pohara montokna. Beuki lila beuki gedé, tuluy kembangan, tuluy buahna. Buahna ogé ngan sasiki… geus saré, Jang?” ceuk Ma Boncél nanya ka anakna.

“Tacan, teruskeun, Ma!” Jawab Si Boncél.

“Waluh nu sasiki téh beuki lila beuki gedé. Beuki gedé beuki kolot. Warnana tina héjo geus robah jadi konéng kasoklat-soklatan.

Dina hiji peuting, waktu Si Nini eukeur ngeunah-ngeunah nyeupah, ujug-ujug manéhna ngadéngé kuya nyarita sorangan Pokna, “ Nun Moyang, abdi hoyong mulang tarima ka Si Nini nu tos miara jeung miasih ka abdi. Mugi moyang maparin pituduh!”

Isuk-isuk pisan kuya téh geus ngahudangkeun Si Nini. Tuluy diajakan ka tegalan ngala waluh nu sasiki téa. “Ala waluh téh, Nin. Tuluy bantingkeun sing tarik!” ceuk kuya sadatangna ka kebon.

“Ku naon kudu dibantingkeun, Nak?” ceuk Si Nini héraneun.

“Kitu pituduh moyang, Nin.”

Waluh téh ku Si Nini diala, tuluy dibantingkeun satakerna…ajaib waluh téh jadi…gedong agréng, lengkep jeung eusina. Salian ti éta di jerona aya peti-peti nu eusina emas jeung pérak

Si Nini colohok héraneun.

Ceuk kuya, “Nin, éta gedong jeung eusina, kabéh milik Nini. Ti poé ieu Nini teu kudu ngala haremis deui. Nini meunang senang-senang terus!”

 

Nepi ka maotna Si Nini henteu kakurangan sandang pangan, …geura reup, Jang! Dongéngna geus tamat!” ceuk Ma Boncél ka anakna …

Bari murubut cipanon Dalem Boncél ngagerendeng, ‘manéhna ukur kuya, sato ngarayap, tapi haténa pohara mulyana. Ari aing manusa jeung bupati deuih…lain baé henteu mulang tarima, tapi malah ngahina jeung ngusir indung bapa anu mikaasih aing ti leuleutik. Ya Alloh mugi abdi dipaparin kasempetan kanggo ngalebur dosa…” (Hanca).

(Tina Dalem Boncél, karya Ki Umbara)

Langit

Ujang nyoronyo kana lahunan Apa anu harita keur anteng lalajo paripolahna lauk hias dina akuarium.

“Apa, ari langit téh kénging Gusti Alloh?”

“Muhun,” walon Apa pondok.

“Dikumaha ngadamelna?” Ujang nanya deui.

Ngahuleng Apa ditanya kitu téh, lantaran nyaho nu nanya kitu téh hidep Ujang anaking, budak kénéh. Moal bisa Apa méré dalil kun fayakun kawas para ajengan, kitu deui moal bisa méré katerangan yén Gusti Alloh téh Maha Kawasa.anu sagala kersana tinekanan.

Basa Apa nerangkeun yén Gusti Alloh téh sakti, lantaran Ujang geus nyaho kecap sakti dina dongéng-dongéng Apa—raja sakti, buta sakti jeung saterusna. Tapi upama dijawab kitu, tangtu Ujang bakal nanya deui nu leuwih nyosok ka jero, nya éta nanyakeun tina naon dijieunna ari langit.

Apa ngarti yén Ujang téh keur jadi filosof anu can kabekem cara pantar apa ayeuna. Apa mah geus jadi filosof anu kakungkung ku rupaning wates wangen—kitu sotéh mungguhing dina nyanghareupan hirup kumbuh.

Aya kalana Apa teu kudu nyarita, sanajan hayang nyarita. Kadangkala Apa kudu mendem pertanyaan, sanajan kudu ditanyakeun.

“Diapungkeun Apa langit téh ku Gusti Alloh?” Nyai milu nanya bari celenggeu di handapeun akuarieum.

Pohara gumilangna éta pertanyaan téh Nyai, anaking. Lir cai anu ngaburial tina seuseupan teu kapengpetan ku naon-naon, bébas kaluar taya nu ngahalangan.

Boh Ujang, boh Nyai—kitu deui Apa—kabéh ogé boga sipat hayang nyaho. Naon anu ngajuringkang di hareupeun, nu ngereték di gigireun, nu ngahiuk di luhureun, nu eundeur di handapeun, urang kabéh hayang nyaho naon nu ngalantarankeunana. Ujang téh nyatana jadi juru tanya nu taya wates-wangenna. Tapi dina hiji mangsa sakumaha nu geus kaalaman ku Apa ayeuna, bet karasa aya hiji leungeun gaib nu pohara kuatna geus nutupan sungut, nepi ka bangsa Apa mah aya kalana kudu pégo bari sabenerna bisa nyarita.

Naha upama Ujang jeung Nyai ayeuna ngarti kana katunggaraan bangsa Apa nu dilantarankeun ku leungeun gaib téa, hidep duaan bakal seunggah nyanghareupan alam déwasa? Atawa boa jaga mah leungeun nu saperti kitu téh geus taya dikieuna?

“Dikumaha Apa langit téh?” Ujang ngadongsok sangkan Apa buka sora.

Sajeroning kitu leungeun gaib téh geus ngaragamang kana sungut Apa, tapi hadéna kaburu pok mantén ngajawab pertanyaan Ujang.

Cék Apa téh, “Ditiup, ditiup puah, janten baé langit.”

Ti dituna mah Apa téh narjamahkeun kun fayakun ku basa budak, ambéh hidep duaan bisa ngarti.

“Bau langit téh, Apa?” Nyai nanya. Apa ngarénjag, duméh teu ngarti naon sababna nu matak Nyai nanya kitu.

Tapi jigana Ujang leuwih calakan manan Apa. Buktina Ujang ujug ngagebés ka Nyai, majarkeun téh, “Da Gusti Alloh mah tara emam jéngkol, nya Apa?’

Apa seuri bari ngusapan Ujang jeung Nyai, sedengkeun dina haté mah Apa nyipta hiji dunya nu dieusian ku jelema-jelema nu kabébasanana cara Ujang jeung Nyai. Tada teuing resepna hirup di dinya—Apa hayang nyaho ka dinya, tapi ka mana jalanna jeung iraha gelarna, Apa teu nyaho.

(Tina Anaking Jimat Awaking, karya Wahyu Wibisana)

Si Bungsu

Ku Apung SW

Kinanti

Si Bungsu sumedeng lucu

resep seuri remen ceurik

capétang réa paménta

ménta dongéng jeung hariring

tamat dongéng saré tibra

isukan ngarenghik deui

 

 

Sakapeung sok rajeun bingung

mun geus ménta dongéng deui

bingung nyaritakeunana

Nini Antéh teu kaharti

raja geus lain usumna

putri geus lain wancina

Nu Harayang Dihargaan

Ku Darpan Ariawinangun

Lila Kardi ngajengjen, nungguan kasempetan anu hadé. Najan kudu pasesedek jeung batur, kapaksa nagen. Karasa, hawa di dinya rada nyongkab. Tapi Kardi maphum, lantaran lalaki-lalaki nu ngariung sabudeureun kalang, sumedeng disundutan birahina. Ngentab-ngentab dina dadana, di saawak-awakna.

Tapi tukang kendang, tukang kecrék, jeung tukang goong mah kawas teu kabawakeun. Beungeutna angger carakueum, taya parobahan. Kitu deui sindén—awéwé geus tengah tuwuh—udat-udat péot kulit beungeutna, némbongkeun kawas nu tunduh; kawas bosen ningali adegan hareupeunana.

Sabudeureun kalang, hareupeun lélang, rada paroék. Ukur kacaangan ku patromak nu digantungkeun na tihang awi di tengah kalang, jeung ku lampu-lampu cempor tukang kacang, és, jeung tukang kuclak.

Tatabeuhan geus teu pati motah cara mimiti. Ayeuna mah dirincikkeun, diantarékeun. Kawasna mah tadi téh natalu. Atuh awéwé-awéwé nu karandel ku wedak, geus loba nu larbus kaluar asup kalang. Ditoél ku lalaki, indit, sarta teu lila bus deui ka kalang, bari buuk, wedak, jeung lipen katara kusut jeung daradas. Sok, nyimpen duit kana kotak nu geus dibagi-bagi dinomeran, nu ditungguan ku lalaki tengah tuwuh, sarta dina beuheungna nyampay anduk leutik.

Geus nyimpen duit dina kotak, luyu jeung nomer-nomerna mah, awéwé-awéwé téh nyalisiran deui, dilipen deui, ngarampayak deui, sarta nungguan aya nu noél deui.

Awéwé nu rarampayakan téh, kaitung ngarora kénéh. Malah aya nu budak kénéh pisan, kira umur lima belas taunan. Nu kaitung kolot mah meureun ngan nu itu wungkul, nu dikaos konéng jeung dianderok hideung, sarta nu buukna keriting. Mun diiker-iker, pantes mun geus boga anak opat téh.

“Ikah, Kang Andung hayang deui cenah. Tapi geus teu boga keur bayareun, ngan kari sarung jeung calana!” ceuk salasaurang nu lalajo, disambung ku nu saleuseurian. Nu disebut Ikah, ukur ngadilak bari tuluy ngarampayak.

Kardi wuwuh ngentab dadana, ningal Ikah laris pada noélan ku lalaki, sarta tuluy dibawa nyalingker ka nu poék. Najan enya ku manéhna teu katénjo keur kumaha Ikah jeung lalaki nu mawana, tapi écés kagambar dina wangwanganana.

Mémang, sakuduna manéhna euweuh hak deui keur milu ngurus kalakuan Ikah. Tapi dina hal ieu, dihenteu-henteu ogé, kapan saméméhna boga tatali batin. Jeung nu leuwih penting ti éta, aya urusan nu aya patalina jeung kahormatan, nu kudu diréngsékeun jeung Ikah, popotonganana.

Hiji mangsa, Ikah geus norojol deui ti nu poék. Sakumaha biasa, ledak deui diwedak gigireun tukang kendang. Dilipen jeung nyisiran, jung nangtung, réngkénék ngarampayak deui. Milu ngurilingan kalang jeung batur-baturna, kawas barudak nu keur ulin oray-orayan. Némbongkeun beungeut, nawarkeun kasempetan ka lalaki nu keur ngagimbung ngalalajoan. Keur kitu pisan, Kardi bus ka kalang, tuluy noél Ikah.

Ikah ngalieuk. Katingal pisan parobahan riuk beungeutna, tina imut leutik rey-reyan jadi colohok barung ceuceub. Rék engab pisan pok, kaburu peupeuteuyananana dikenyang ku Kardi kaluar ti kalang.

Teu bisa majar kumaha. Ari kudu ngadon cékcok di kalang mah piraku, meureun pada ngalalajoanan ku nu lian.

Sanggeus anjog ka nu rada singkur jeung poék, “Nanaonan sia téh?” Aing mah embung ngalayanan sia. Leupaskeun! Teu sudi aing mah. Kajeun teuing milih nu bohak batan jeung sia mah!” Ikah kukulutus bari teterejelan.

“Ngajedog, aing rék ngomong!” Témbal Kardi teugeug.

“Urusan naon deui? Kumawani teuing sia mamaksa aing. Manasina aing jadi pamajikan sia kénéh.”

“Jempé!’

“Percumah, ngabébéak waktu usaha aing baé! Halik leupaskeun, aing keur néangan duit keur setor ka Si Abang.”

“Mun perlu ku aing dibayar,” Kardi embung éléh.

“Sabaraha sia rék mayar aing?” Ikah ketus, “Na teu seubeuh sia nyiksa aing ti keur reureujeungan kénéh?”

Keur silih tempas kitu, lar aya nu ngaliwat, “Ulah loba teuing ngomong euy, bisi lipen kaburu basi” cenah, ditungtungan ku nu saleuseurian. Kardi jeung Ikah silih rérét. Nu ngaliwat téh tangtu nyarita ka maranéhna.

Dalem Boncél

Ku Ki Umbara

(Bagian ka-7)

Sanggeus di jalanna dua bulan leuwih, Ma jeung Pa Boncél narepi ka Caringin. Pakéan maranéhna geus rarubat-rabét. Sukuna geus barareuh. Maranéhanana geus teu béda jeung tukang baramaén baé. Laleumpangna geus raripuh pisan, komo Ma Boncél mah. Maranéhna méh paregat pangharepan.

Tapi waktu maranéhna terang yén geus nepi ka Caringin, sumangetna timbul deui. Kasangsaraan nu kacida beuratna nu geus kaalaman di perjalanan, saperti hilang ditiup angin. Rasa pegat harepan robah jadi harepan-harepan nu éndah, tanagana timbul deui. Ma Boncél nu tadina leumpangna dipapah ku Pa Boncél, ayeuna mah ngadadak bisa leumpang sorangan miheulaan.

Maranéhna tokroh-tokroh arasup ka pakarangan Kabupatén.

Gulang-gulang nu ngajaga, buru-buru nyampeurkeun maranéhna, tuluy nanya, “Na, saha Aki jeung Nini téh bet wani-wani arasup ka dieu? Heunteu meunang!”

“Maap, Nak. Aki jeung Nini téh ti jauhna,” ceuk Pa Boncél.

“Ti mana jeung rék ka mana?

“Ti Kandangwesi, Nak. Datang ka dieu téh rék néangan anak nu leungit.”

“Naha asup ka dieu?”

“Kami ngadéngé béja, yén anak kami téh ayeuna geus jadi dalem di dieu.”

“Hahahah, hahahah!’ Gulang-gulang seuri ngagakgak. “Teu bisa jadi dalem anak tukang jajaluk!”

“Kami lain tukang baramaén, Nak. Demi Alloh, kami jelema biasa,” ceuk Pa Boncél sedih.

“Tapi teu bisa jadi ibu rama Dalem hina kieu,” ceuk gulang-gulang bari jebi.

“Nak,” ceuk Ma Boncél lemah lembut, “Harepan kami nu hina. Mun anak henteu kaabotan, Nini rék nanya. Sugan anak terang, saha nami Dalem téh?

“Boncél,” jawabna pondok.

“Kumaha badanna?”

“Jangkung, rada kuru.”

“Kumaha pakulitanana?”

“Rada hideung.”

“Naha dina pipina nu katuhu aya tanda hideung? Tanda Wisnu?”

“Aya.”

“Tétéla éta dalem téh anak kami. Bawa kami ka manéhna. Ema geus sono pisan, ma’lum geus aya welasan taun henteu papanggih. Ceuk Ma Boncél.

Gulang-gulang téh cicing sakeudeung, katingal manéhna asa-asa.

Kasilib

Ku Ki Umbara

Bagian ka-1

Bada isa di imah Bapa Raksa!

Di dapur jeung di patengahan, ramé kénéh ku nu paropolah. Peuting éta peuting katujuhna Ki Maléndra-anak Bapa Raksa. Ari Bapa Raksa téa, saturun-turunana kaceluk jelema garagah.

Di tepas hareup geus réa lalaki kolot ngora, hempak sarila pahareup-hareup. Sawaréh bari nyarandé kana bilik. Gor-gar ngawarangkong, bari ngadaragoan anu tacan datang.

Di luar poék bulan. Cihujan tina talang ngeclakan kénéh kana tarétépan. Angin anu asup tina sela-sela bilik, nyelesep mawa tiris munggah nyecep.

“Éta mah jurig cekak,” ceuk Ki Bangsa nu diuk gigireun pribumi, “Aya ku kokomoan béak karep, sapuluh teu dikarikeun hiji-hiji acan.”

“Komo kaula mah lima welas!” ceuk Ki wangsa ti kéncaeunana.

“Ari anu kaula mah Si Jelug jeung Si Bibit calageur deui, ngan tilu poé geringna téh,” ceuk pribumi.

“Bejana, lain ngan di lembur urang baé pagebug hayam téh,” ceuk Ki Nata nu diuk deukeut panto kaluar.

“Enya da, di unggal désa,” ceuk Ki Dipa ngéngklokan. Éta baé, sémah urang kidul nyaritakeun, sémah urang kalér kitu kénéh.”

Instruktur Senam

Ku: Endan Sukanda
Tara-tara ti sasari poé ahad harita mah pamajikan hayang dibaturan senam. Padahal biasana gé paling-paling mun ménta dianteur cukup ku barudak. Mimindengna mah manéhna wé, kawantu kaasup salah saurang instrukturna; jadi leuwih laluasa teu dibaturan jigana téh.

Ti saréngséna solat subuh, pamajikan ngusey dangdan, kaasup kuring didangdanan ku manéhna. Ti mimiti maké trainingpak, topi, kaos kaki, jeung anduk leutik. Kaharti kitu téa mah, da sasatna rék ngawanohkeun nu jadi salaki ka balad-balad senamna.

Cunduk ka lapang Merdéka mani geus ngaliud jelema minuhan lapang, padahal karék jam genep isuk-isuk. Dina podium patugas keur masang sound system, siap-siap rék nyetél kasét musik senam. Ibu-ibu jeung rumaja putri geus saraged, sareungit. Teu kurang-kurang bapa-bapa ogé aya nu miluan senam, tapi tempatna tukangeun ibu-ibu, barisanana ogé teu puguh.

Rada deg-degan ogé basa ditungtun ku pamajikan kana barisan di hareupeun podium téh. Mana komo bari ngadaragoan aba-aba senam téa pamajikan mah teu bosen-bosen ngawanohkeun kuring. Atuh kuring tambah diriung-riung, mani bosen manggut jeung imut téh. Rét ka kéncaeun, sepuh inin-inin pisan siga nu teu bosen-bosen naliti tangtungan kuring, malah dina nu ngariung téh aya banci sagala.

“Teman-teman, yuk kita kenalan kepadanya!” ceuk banci bari gumeulis. Panonna kucap-kiceup kawas nu kapireungpeunan.

Basa aba-aba senam kadéngé ti luhur podium, kuring asa kaweur. Da karék harita atuh miluan senam téh, komo ieu jeung ibu-ibu. Rét ka pamajikan, geus kahalangan ku dua urang. Kawantu tadi basa kuring diriung-riung téa kawasna mah manéhna kasérédkeun. Ah gerakan senam téh rék nurutan nu di luhur podium wé, da kitu pesen pamajikan ogé saméméh indit tadi.

Mimitina musik senam téh musik pemanasan, kabéh ajrag-ajragan bari ngaleuleuskeun ramo-ramo leungeun. Kuring rada ngarérét ka gigireun, kabeneran manéhna ge keur ngarérét ka kuring, kuring milu ajrag-ajragan nurutan nu lian. Kitu jeung kitu wé. Pokona unggal rék ganti gerakan senam téh kuring mah mun teu ngawaskeun nu di luhur podium, ngarérét heula ngintip gerakan ibu-ibu nu pangdeukeutna.

Mun dipikir-pikir, bororaah bisa dipaké conto ku nu lian, da kuring sorangan gé asa ripuh nyaluyukeun gerakan senam jeung batur téh. Mindeng pisan leungeun kuring antel kana leungeun nu gigireun. Atawa mun teu kitu suku pakétrok jeung nu lian alatan pasalia gerakan. Batur ka tukang, kuring ka hareup, atawa nu lian mah ka kénca, kuring ka katuhu. Baé ah, tungtungna mah diheureuykeuh wé gerakan téh sakalian.

Réngsé senam, nu tadi ngarariung téh da birat atuh ngajarauhan. Saméméh aringkah teu paroho ngaromong kieu, “ Ih, panya téh enya wé instruktur, sihoréng téh….” Ceuk hiji ibu-ibu ménor bari ngaléos.

“Ih, sebel, padahal body-nya macho banget!” Ceuk banci nu tadi.

Teu kakantun, nini-nini gé ngémbohan bari jebi ka kuring, ngan teu puguh kadéngéna.

Di jalan waktu mulang didongéngkeun ka pamajikan, barakatak manéhna seuri meni siga nu ngeunah pisan. Leungeun kuring dikenyang, manéhna maca tulisan dina tonggong kaos kuring: “Instruktur Senam”, cenah. Karek inget, pan tadi téh dibéré nginjeum kaos pamajikan, kabeneran ukuranana pas.***

 

(Tina Manglé No. 1906)

Duit

Isuk-isuk basa Apa rék ka kantor, Ujang jeung Nyai geus aya di buruan, megat Apa. Kadéngé Nyai nyarita lalaunan. Bari semu ogo, majar téh, “Ngiring ka kantor, Apa…”

Apa seuri. Geus sababaraha kali Nyai atawa Ujang nyarita kitu, naha teu bosen? Lantaran masing kalah kumaha ogé Apa moal bisa nedunan paménta hidep duaan—rék naon mamawa budak ka kantor?

Sakali deui Nyai ngarenghik hayang milu, ari Ujang terus melong ka Apa bangun nu moho pisan hayang diajak. Bet asa papanggih jeung kalangkang Apa sorangan, baréto. Nya kitu sok hayang milu ka aki hidep upama anjeunna rék angkat ka sakola, rék ngawulang. Kalangkang sorangan anu pohara hirupna bet mindeng eunteup dina paneuteup hidep duaan ayeuna. Apa resep nanggapna, mulangkeun deui panineungan ka mangsa Apa keur sagedé hidep, wararaas.

Tapi wondening kitu, teu pok ari nyeburkeun yén Apa kabita deui hayang kawas hidep mah—hayang ulin ulukutek di jero imah, di pipir, di jalan, di sampalan nu teu jauh ti imah. Capé-capé nyelang balik heula, hayang nginum atawa ménta dahar.

Enya, dunya téh pinuh ku pangulinan, pinuh ku kaulinan, cék hidep mah. Teu saperti pikeun Apa ayeuna—dunya téh pinuh ku pagawéan nu kudu disanghareupan keur nyambung-nyambung hirup sapopoé.

Dunya téh lahan anu pohara gumblung-gamblangna pikeun hidep mah—imah ogé lega lir gedong sabau, buruan lir sampalan, kulah lir talaga nu bisa dilayaran ku parahu kalakay balingbing. Sedengkeun pikeun Apa mah, dunya téh aya kalana karasa rupek upama nyorang kasumpeg haté nu dilantarankeun ku sulitna kahirupan.

Dunya téh pinuh ku tempat-tempat nu pikabetaheun mungguhing pikeun hidep mah—handapeun akuarieum bisa dibebenahan jadi kamar leutik keur anjang-anjangan, handapeun tangkal mamangkokan bisa dililinggih keur susumputan beling. Demi pikeun Apa mah dunya téh sakapeung mangrupa tempat-tempat nu pikaboseneun upama pareng aya dina poé-poé nu tiis jeung sué.

Nu matak, cék Apa téh, naha maké hayang milu ka kantor? Nu puguh mah Apa nu hayang milu ka hidep, ka alam pangulinan hidep duaan, di mana ciptaan hidep mekar ngeusian patempatan-patempatan nu aya dina ségog-ségog imah, buruan, dunya, jeung langit.

Tapi naha geus pok deui baé Ujang jeung Nyai nyarita ka Apa, hayang milu ka kantor? Meureun duméh cék ciptaan hidep mah di kantor téh aya gudang duit nu ku Apa bisa dibuka tuluy dicokotan duitna kalawan gampang.

Jigana tina perkara duit mah antara hidep jeung Apa téh sarua pada-pada butuh, pada-pada hayang. Ujang jeung Nyai hayang jajan baso, atawa céndol, saperti Apa hayang bisa meuli sakur kaperluan hirup rumah tangga.

Duit. Duit. Duit. Kecap duit téh murwakanti jeung kecap pait, malah upama teu inget kana harti jeung kagunaanana mah, ngadéngé kecap duit téh kaciptana bangun mangrupa barang nu hideng jeung pait. Tapi saperti nu geus kasaluyuan ku urang sakabéh, ku hidep jeung ku Apa, jeung ku sakabéh jelema, duit téh nya éta hiji barang anu amis rasana, ngeunah mibogana. Anu béda antara hidep jeung Apa, iwal ti néanganana. Cék hidep mah gampang, kari nyokotan tina gudang, cék Apa mah hésé, da gudangna gé euweuh, kudu ditéangan heula.

 

(Tina Anaking Jimat Awaking, karya Wahyu Wibisana)

TV Gebug

Ku Fendy Sy. Citrawarga

Basa bulan puasa kamari dak dumadak televisi nu ngan hiji-hijina téh ruksak, najan henteu ari pareum pisan mah. Nu matak reged téh lamun nyetél tara sakaligus ngagebray, aya gambar katut sora, tapi kudu dipencétan heula kenop-kenopna langsung dina TV-na, teu bisa maké rémot.

Nya lah-lahan waé, najan harita keur tongpés gé, sakadang TV anu keur ririwit téh sina “dirawat-inap” heula di tukang serpis.

Luyu jeung paréntahna yén TV kudu dibesuk tilu poé deui, kuring giak norojol teu poho mawa duit, da bisi geus anggeus. Ari pék téh encan. Tilu poé ti harita ditéang deui, anggur ngabulasin, da cenah gambarna teu daék cicing.

Orokaya budak nu awéwé, si bungsu geus nanagih waé. Majah téh teu resep ngabuburit jeung saur teu dibarengan TV téh. Kaharti puguhan, pintonan TV téh dina bulan puasa mah loba nu istiméwa. Kituna mah tong boro budak, dalah kuring gé ditinggalkeun TV saminggu téh asa cukleuk leuweung cukleuk lamping, jauh ka roda padati, lieuk deungeun lieuk lain, jauh ka selebriti!

Ngan nya éta unggal ditanyakeun TV téh can anggeus kénéh waé. Tungtungna diantepkeun wé teu dicokot-cokot.

Barang teu sabar kapaksa kurah-koréh kana tongpés, ih geuning aya kénéh sulupat-selepét duit. Laju muru toko éléktronik, geuning meunang TV leutik, kelir hideung bodas. Baé!

Lumayan. Barudak calénghar deui, najan ngalalajoanan TV bari saleuseurian. Tuda TV ukuran genep inci disimpen dina méja rubak. Lalajona gé tingdarepong padeukeut-deukeut, da ti kajauhan mah kurang jelas.

Saminggu tas lebaran, TV nu keur disérpis ditéang. Alhmdulillah “cageur” sabihari. Atuh TV téh geus batian. Nu gedé, “indungna” paragi lalajo saréréa, nu leutik, “anakna”, di kamar paragi kuring. Jongjon tara parebut pintonan deui. Mimitina mah anak TV téh alus, na atuh ka dieunakeun gambarna sok ngiles teu pupuguh. Atuh parebut pintonan deui jeung barudak. Da puguh Si Bungsu mah boga ajian “méwék”, mimindengna kuring éléh.

Aya niat TV leutik téh rék disérvis da rék dibawa ka toko mah geus béak garansina. Tapi horéam, enya horéam ku duitna. Nya lah-lahan dirakrak ku sorangan. Ari geus muka ngadon hulang-huleng teu nyaho kudu dikumahakeun. Bingung, ditutupkeun deui wé. Ari disetél…gebyar téh aya gambaran. Kayungyun, tayohna embung “dirawat-inap” siga indungna.

Orokaya ukur popoéan alusna téh, ka dituna les deui gambarna euweuh. Bakating ku aral, ngah habek wé digebug luhurna, na ana gebray téh gambarna méncrang deui. Kitu jeung kitu wé, lamun ngadat, tara asa-asa habek wé diteunggeul. Bray caang deui.

Ari sugan nu mantangul téh anak jelema waé, “anak” TV gé karék balég mun geus digebug!

 

(Tina Manglé, No. 1968)